Janusz Musiał | („Teoria i estetyka fotografii cyfrowej – antologia”, red. Piotr Zawojski)

Na długo przed powstaniem języka słów człowiek jaskiniowy komunikował się za pomocą obrazów. Dzięki wynalazkowi fotografii komunikacja wizualna otrzymała swój najprostszy, najbardziej bezpośredni i najbardziej uniwersalny język.

Edward Steichen

Fotografia zrodziła się z pragnienia pochwycenia, zdjęcia i utrwalenia obrazu świata, by przenosić go w miejscu i w czasie. Stworzyła bogaty i różnorodny arsenał technicznych i technologicznych możliwości opowiadania. Fotografia to medium wrażliwe na światło obrazów, fenomenów zjawisk fizycznych, procesów fizykochemicznych oraz cyfrowych operacji. To uniwersum naszych pragnień pochwyconych w sieć, śladów świata realnego lub wizualizacja przestrzeni wyobraźni.

Jako rezultat mechaniczno-optycznej rejestracji wybranych fragmentów rzeczywistości, fotografia łączy w sobie naturalne procesy automatycznego odwzorowywania świata rzeczy oraz nadawania im trwałej formy w oparciu o aktualny poziom techniki i technologii. Stanowi medium, które było prekursorem i inspiratorem mediów obrazowania technicznego (kina i telewizji), co na trwale ukształtowało modele kreacji i recepcji przekazów wizualnych, w zdecydowany sposób stanowiąc o obliczu kultury wizualnej XX wieku.

Niezwykle dynamiczne przemiany technologii w ostatniej dekadzie wpływają na szereg przemian w pejzażu świata mediów. Nowe techniki i technologie, procesy digitalizacji są wykorzystywane w większości procesów artystycznej ekspresji. Przemiany będące rezultatem ewolucji technologii komputerowych wpływają na kształt przestrzeni współczesnych mediów, na przestrzeń technokultury, która w efekcie przyjmuje postać cyberkultury. Komputer jako metamedium współczesnej kultury zmienia myślenie o sztuce i o statusie poszczególnych mediów. Kluczowe formy i cechy charakterystyczne mediów cyfrowych, w rodzaju transkodowania, modularności, zmienności powodują, że wszystkie informacje stają się danymi komputerowymi, posiadają fraktalną strukturę oraz pozwalają na tworzenie nieskończonej liczby ich wariantów.

Digitalizację można rozpatrywać jako koniec fotografii, która traci swoją autonomię kultywowaną na etapie analogizacji oraz związane z tym przywileje. […] O ile na etapie analogizacji była przede wszystkim techniką referencyjną i wsparciem dla wzroku, o tyle teraz staje się techniką preferencyjną i narzędziem myślenia.

Andreas Müller-Pohle

Fotografia cyfrowa umożliwia tworzenie nowych przestrzeni obrazowych. Dekonstruuje utrwalane przez dekady klasyczne i fundamentalne funkcje oraz sposoby istnienia medium w rodzaju realizmu, analogii, prawdy, śladu, obiektywności, referencyjności. Nie stanowi obiektywnej reakcji na rzeczywistość. Cechy fotografii analogowej w kontekście mediów cyfrowych stanowią jedną z możliwości wykorzystania i odczytywania medium fotografii, która często posiada charakter symulacyjny. Cyfrowe instrumentarium swobodnie odrywa się od obiektywności przedmiotu odniesienia i przenosi w przestrzeń obrazów wizualnych manipulacji oraz subiektywnych przekształceń. Realizuje Heideggerowską ideę obrazów-światów – obrazoświatów, które w istocie nie istnieją. Umożliwia kreowanie nowych przestrzeni wizualnych, ograniczonych jedynie wyobraźnią autorów i możliwościami oprogramowania.

W konsekwencji ewolucji medium następują liczne przemieszczenia natury ontologicznej. Bywa tak, że to, co jest natury dokumentalnej, może mieć znamiona wizualnej sztuczki i triku, natomiast to, co jest intencjonalnie trikiem, może symulować prawdopodobieństwo realnego istnienia. Dziś nie możemy być bezwarunkowo pewni przedmiotu i natury doświadczanych obrazów.

Dynamiczny rozwój technologii cyfrowej prowadzi do szeregu przemian w odniesieniu do medium fotografii, które obserwujemy w pierwszej dekadzie XXI wieku. Fotografia analogowa (konwencjonalna, fotochemiczna), medium obiektywnej rejestracji i odwzorowywania świata, jest zastępowana przez fotografię cyfrową, która daje możliwości wizualizacji wyobraźni człowieka, wymyślonych koncepcji i scenariuszy. Przedłużeniem aparatu fotograficznego coraz częściej staje się komputer wraz z cyfrowym instrumentarium umożliwiającym dowolne kształtowanie wizualnych przestrzeni. Postępuje proces hybrydyzacji mediów, który objawia się w integracji kształtowanych przez dekady konwencji formalnych, technicznych i estetycznych różnych mediów (malarstwa, grafiki, fotografii, kina, telewizji, interaktywnych mediów cyfrowych).

Współcześnie żyjemy w oceanie informacji, w którym przenikają się medialne światy natury analogowej oraz hybrydowej. Przede wszystkim zaś nasza egzystencja rozgrywa się w dobie nowych mediów cyfrowych i mediów społecznościowych. Aktualne pragnienie tworzenia i dzielenia się obrazami dotyczy tych obrazów, których istotą jest zaledwie kilka sekund istnienia na ekranie wyświetlacza, efemeryczność i skazanie na szybkie zapomnienie. Przemianom ulega pejzaż współczesnej kultury i medium fotografii. Zachodzą zmiany świadomości autora i widza.

W powyższym kontekście publikacja pod redakcją Piotra Zawojskiego może być traktowana jako klucz i wprowadzenie do podstawowych koncepcji teoretycznych, które opisują dokonujące się za sprawą technologii cyfrowej procesy. Antologia ta ma na celu przybliżenie czytelnikowi różnych perspektyw dotyczących konsekwencji procesów digitalizacji w aktualnym pejzażu mediów. Owa książka to swego rodzaju dekoder pozwalający na zrozumienie i na zbadanie aktualnego „status quo” medium fotografii. Pozwala na zaktualizowanie stanu wiedzy na temat kondycji medium fotografii w kontekście uniwersum cyfrowych widzialności.

„Teoria i estetyka fotografii cyfrowej” jest oryginalną propozycją refleksji nad kondycją medium fotografii w kontekście cyfrowych mediów i procesów digitalizacji kultury. Redaktor tomu przedstawia bardzo ciekawy dobór materiału i zestaw tekstów, które dotyczą takich zagadnień jak: teoria i estetyka fotografii cyfrowej; obraz techniczny; fotografia i realizm; archeologia fotografii cyfrowej; prawda wizualna w epoce post-fotograficznej; fotografia w interfejsie, spotkania cyfrowe; fotografia w epoce obrazowania elektronicznego; paradoksy fotografii cyfrowej; fotogenetyka; obraz, który budzi wątpliwość; automatyzacja wzroku i cielesne podstawy widzenia; koncepcje artystyczne na styku fotografii analogowej i cyfrowej; podobieństwa i różnice pomiędzy medialnością fotograficzną i post-fotograficzną; w rzeczywistości cyfrowej.

Autorzy tekstów zawartych w tomie wywodzą się z różnych tradycji. Znaleźli się tu zarówno teoretycy, jak i praktycy: Gottfried Jäger, Sarah Kember, Michael Punt, William J. Mitchell, Roy Ascott, Michelle Henning, Martin Lister, Lev Manovich, Jay David Bolter, Richard Grusin, Geoffrey Batchen, Peter Lunenfeld, Mark B.N. Hanson, Anette Husch, Susanne Holschbach, Fred Ritchin.

Książkę wypełniają przykłady rozmaitych postaw i strategii. Przez pryzmat fotografii wpisują się one w ramy refleksji nad aktualnym stanem mediów i kultury. Sygnalizują i podejmują próbę rozpoznania nowych terenów, kontekstów i sytuacji, w jakich znalazła się fotografia. Narracja książki jest intensywna treściowo. Teksty są interesujące i godne polecenia.

Antologia pod redakcją Piotra Zawojskiego w znaczący sposób poszerza dorobek refleksji teoretycznej nad medium fotografii i może być niezwykle przydatną lekturą dla osób pragnących zrozumieć aktualny status fotografii w kontekście cyfrowych widzialności.

Chodzi o nowe pismo, którego wszyscy powinni się nauczyć, jeżeli nie ma się powiększać przepaść między wykształconymi i wszechmocnymi najwyższymi kapłanami a cyfrowymi analfabetami, będącymi łatwym łupem w rękach magów informacji.

Philippe Quéau

„Teoria i estetyka fotografii cyfrowej. Antologia”. Wybór, wprowadzenie i red. naukowa Piotr Zawojski. Tłum. Justyna Kucharska i Katarzyna Stanisz. Narodowe Centrum Kultury. Warszawa 2017.


 Janusz Musiał – dr hab., pracownik Wydziału Radia i Telewizji im. Krzysztofa Kieślowskiego na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach.

Dodaj komentarz