Kornelia Musiałowska | Kulisy dojrzewania (18. Przegląd Filmowy „Kino na Granicy”, Cieszyn 28.04–03.05.2016)

Przegląd Filmowy „Kino na Granicy” obchodził w tym roku swoje osiemnaste urodziny. Festiwal przekroczył tym samym – pełniącą w naszej kulturze rolę fundamentalną – granicę (!) oddzielającą beztroskie dziecięctwo od (umownej) dorosłości. Wspaniała, jeśli uwzględnić realia festiwalowe, rocznica stała się więc okazją do świętowania na wielu polach. Identyfikacja graficzna tegorocznej edycji przyciągała wzrok o wiele bardziej niż jej zeszłoroczna poprzedniczka. Wszechobecne czarno-białe vortexy z wkomponowanymi pośrodku grafiki „osiemnastkami” zwracały uwagę na przełomowy moment w historii przeglądu. Osiemnasta edycja wydarzenia stała się pretekstem do podjęcia rozważań na temat rytuału przejścia, nie tylko w kontekście oficjalnego wkraczania w dorosłość, ale także młodzieńczej inicjacji oraz brutalnych okoliczności towarzyszących przyspieszonemu dojrzewaniu. Program przeglądu był zatem ściśle powiązany z kwestią osiągania pełnoletniości lub też – ogólnie rzecz biorąc – dojrzałości. Na pierwszy plan festiwalowych wydarzeń wysunęły się dwa cykle filmów: „Osiemnastka na osiemnastkę”, czyli produkcje podejmujące problematykę najważniejszych wydarzeń procesu dorastania, urastających do rangi momentów symbolicznych (jak pierwsza miłość) oraz „Parno nie porno”, czyli nocne pokazy produkcji erotycznych. Jak co roku Cieszyn stał się miejscem przyciągającym miłośników szerokiego repertuaru: nowych filmów polskich, czeskich i słowackich oraz retrospektyw wybranych twórców. W tym roku byli to: Ladislav Helge, Anna Geislerová, Grzegorz Królikiewicz, Agata Kulesza, Dušan Traňcik i Magda Vášáryová.

Filmy wyświetlane w „Kinie na Granicy” ponawiały fundamentalne pytania o status młodego człowieka stającego w obliczu obrzędu przejścia. Co dzieje się z jednostką, gdy osiąga ona pełnoletniość? Czy nagle staje się zupełnie inną osobą? Wszak to nie data osiemnastych urodzin wyznacza moment wejścia w dorosłość. Dojrzałość jest raczej rezultatem kumulacji pewnych wydarzeń, emocji i uczuć, które odróżniają dorosłego człowieka od nastolatka. Twórcy filmowi przekonują, że także nagłe wydarzenia, szczególnie niebezpieczne i traumatyczne sytuacje, mogą odmienić los człowieka w takim stopniu, że z dnia na dzień chłopiec staje się mężczyzną a dziewczynka kobietą.

W dokumentalnym obrazie „Nadejdą lepsze czasy” (reż. Hanna Polak, 2014) widzowie poznają historię Julii oraz jej rodziny i przyjaciół. Bohaterowie opowieści – mieszkający na składowisku odpadów niedaleko Moskwy – nie dość, że codziennie walczą o życie, starają się jeszcze w tej walce nie zatracić samych siebie. Chociaż podmoskiewscy zbieracze odpadów sprawiają wrażenie ludzi odnajdujących drobiny szczęścia w ponurym świecie, to pod maską dobrego samopoczucia widoczne jest ich nieustanne cierpienie. Dokument realizowany przez 14 lat stał się kroniką dorastania jednej z bohaterek historii. Film rozpoczyna się, gdy Julia ma 11 lat. Doświadczenia bezdomności, koczowania na śmieciowisku i braku nadziei na lepsze jutro uczyniły pozornie beztroską dziewczynkę przedwcześnie dojrzałą. Wśród mieszkańców wysypiska nie jest istotny wiek metrykalny, bowiem pozycja w ich środowisku wyznaczana jest w oparciu o odmienne zasady. Każdy z bohaterów jest przecież biedny, brudny i pijany, każdy też myśli o przetrwaniu i marzy o wyrwaniu się z przygnębiających realiów. Udaje się to niewielu szczęśliwcom. Kiedy Julia zachodzi w ciążę, formuje się jej dojrzała emocjonalność. Dziewczyna staje się dorosła po raz drugi. Udaje jej się opuścić składowisko, które bezwzględnie pozbawiło ją dzieciństwa.

Filmem mimowolnie korespondującym z motywem wkraczania w dorosłość jest obraz o odmiennej proweniencji tematycznej i rodzajowej. W fabularnej produkcji „Na granicy” (2016) Wojciech Kasperski referuje losy ojca i jego dwóch synów, przebywających w strażnicy granicznej w chłodnej, zaśnieżonej i górzystej części Polski. W ich uporządkowanym świecie zamieszanie wprowadza nagłe pojawienie się w bazie nieznajomego, rannego mężczyzny. Kiedy ojciec udaje się w teren w poszukiwaniu pozostałych ofiar rzekomego wypadku samochodowego, opiekunami strażnicy stają się jego synowie. Janek, starszy z braci, zdobywa się na odwagę i godnie zastępuje ojca w obowiązkach. Bohater przeżywa chwile budzące grozę, które nieodpowiedzialnego nastolatka zmieniają w dojrzałego i poważnego mężczyznę. Przemiana ma też swój wyraźny wymiar fizyczny. Zniekształcona twarz brutalnie pobitego Janka nie jest już twarzą beztroskiego, młodego chłopca. Manifestuje się na niej konkretne doświadczenie liminalne.

Główną bohaterką obrazu „Ja, Olga Hepnarová” (reż. Petr Kazda, Tomáš Wienreb, 2016) jest tytułowa Olga – młoda dziewczyna poszukująca akceptacji i zrozumienia w społeczeństwie. Pomimo podejmowanych prób poznania samej siebie, zaakceptowania własnej seksualności i podjęcia „dorosłego” życia, Olga stale narażona jest na sytuacje konfliktowe. Traktowana niczym wyrzutek, pozbawiona szacunku i zrozumienia, społecznie stygmatyzowana dziewczyna w końcu decyduje się na ostateczny akt buntu. Ten czeski obraz biograficzny przedstawia trudy dorastania, intensyfikowane uczuciem odrzucenia przez zbiorowość. Podobną problematykę podejmuje inny czeski film, „Powrót Idioty” (reż. Saša Gedeon, 1999) przedstawiający historię młodego człowieka, który przez swoją odmienność i naiwność musi zmagać się z nieustannymi drwinami, brakiem zrozumienia oraz byciem wykorzystywanym przez innych. Film inspirowany powieścią Dostojewskiego okazał się jednym z bardziej pogodnych tytułów proponowanych podczas tegorocznego, majowego przeglądu filmowego w Cieszynie. Tytułowy idiota, Franciszek, wraca do domu z pobytu w zakładzie psychiatrycznym. Początkowo bohater zachowuje się niczym zagubione dziecko. Nagłe wkroczenie w świat ludzi dorosłych wymusza na Franciszku konfrontację z problemami, z którymi nie jest sobie w stanie poradzić. Świat dorosłych naznaczony jest zdradą, kłamstwem i intrygą. Nie mieści się on w ramach dziecinnej jeszcze wizji życia protagonisty. Franciszek z dnia na dzień musi odnaleźć się w nowej rzeczywistości, którą definiują skomplikowane relacje międzyludzkie, realizujące się w niezrozumiałej dla dziecka konwencji dorosłości.

Oprócz produkcji, których bohaterowie zostają zmuszeni do uczestnictwa w przedwczesnym obrzędzie przejścia, zaprezentowano kilka tytułów traktujących o kwestii spojrzenia na proces dojrzewania z perspektywy dziecięcej i nastoletniej. W „Niewinności” (reż. Jan Hrebejk, 2011) nastolatka zakochuje się w swoim fizjoterapeucie. Młoda dziewczyna robi wszystko, aby związać się ze starszym od siebie mężczyzną. Nastolatce niesłusznie wydaje się, że dojrzała już na tyle, aby móc zostać kochanką terapeuty. Z kolei w filmie „Baby Bump” (reż. Kuba Czekaj, 2015) chłopiec z przerażeniem odkrywa, że jego ciało zaczyna się zmieniać i reagować na różne, nieznane mu wcześniej bodźcie. Dojrzewanie w „Baby Bump” dokonuje się w zakresie procesów fizjologicznych. Dość wspomnieć, że nastolatek w jednej ze scen odkrywa, iż erotycznym stymulantem jest dla niego własna matka.

Z oczywistych względów motywy dojrzałości i cielesności wysunęły się na pierwszy plan tegorocznej edycji cieszyńskiego festiwalu. Zaproponowane realizacje koncentrowały się na skomplikowanej tematyce ludzkiego dorastania, somatycznych i psychicznych zmian  jednostki. Uczestnictwo w przeglądzie stało się z pewnością dla wielu widzów unikalnym doświadczeniem, prowokującym pytania o to kiedy i z jakich powodów człowiek wkracza w dorosłość.


18. Przegląd Filmowy „Kino na Granicy”, Cieszyn 28.04–03.05.2016

Dodaj komentarz