Małgorzata Kołodziej | Gościnność polska: od abstrakcji do konkretu (Adam Pisarek, „Gościnność polska. O kulturowych konkretyzacjach idei”)

 

„Swój – obcy” stanowi jedną z podstawowych dychotomii stale obecnych w refleksji nauk humanistycznych. Uwagę na wielorakość i zróżnicowanie obcości zwraca m.in. Bernhard Waldenfels w „Topografii obcości”:

Obcość może zrazu występować jako codzienna albo normalna, która pozostaje w ramach danego porządku, tak jak np. obcość sąsiadów albo przechodniów na ulicy, z którymi możemy porozumieć się w codzienny sposób. […] Poruszamy się tu w horyzoncie swojskości, nawet gdy wciąż odkrywamy w nim miejsca puste. […] Obcość rośnie wraz z pojawieniem się obcości strukturalnej, która dotyczy wszystkiego, co można napotkać poza określonym porządkiem, jak np. obcy kalendarz z nieznanymi świętami, obcy język, obcy rytuał […]. Swe apogeum obcość osiąga w formie radykalnej. Dotyczy ona tego wszystkiego, co pozostaje poza wszelkim porządkiem […] (Waldenfels 2002: 33–35).

Stykając się z tym pierwszym typem obcości na co dzień, z reguły nie uświadamiamy sobie złożoności tego zjawiska, traktujemy je jako coś oczywistego, wręcz przezroczystego – niekoniecznie dostrzeganego na pierwszy rzut oka. Podobnie rzecz ma się z – w dużej mierze powiązaną z zasygnalizowaną powyżej dychotomią –  kwestią gościnności.

„Absolutnie nic na temat gościnności nie wiemy” – pisze Jacques Derrida w artykule zatytułowanym „Hospitality” (Derrida 2000: 6). Słowa te stanowią również punkt wyjścia książki Adama Pisarka pt. „Gościnność polska. O kulturowych konkretyzacjach idei”. Autor, uzmysławiając sobie ów – wynikający z niewiedzy – brak, a także nawarstwiające się w jego kontekście pytania, podejmuje problematykę związaną z gościnnością – dotychczas poruszaną jedynie „przy okazji”, jako wątek poboczny innych tematów (np. życie codzienne, obrzędowość, sposoby organizowania się społeczności, granice w kulturze itd.). Zatem sama gościnność, choć wszechobecnie praktykowana, dotychczas rzadko podejmowana była jako odrębny przedmiot skrupulatnej analizy.

„Gościnność polska” stanowi niezwykle spójną kompozycję – konstruując swoje rozważania, autor przechodzi od abstrakcji do konkretu, odsłania przed czytelnikiem kolejne warstwy nadbudowane na pojęciu gościnności. To właśnie analiza językowa – nie tylko samej „gościnności”, lecz także figur z nią związanych (gość oraz gospodarz) – prowadzi do wykrystalizowania trzech wątków bezpośrednio i nierozerwalnie związanych z gościnnością w kulturze polskiej, które Pisarek rozwija w toku swej pracy: systemu wartości-postaw, norm kulturowych/prawnych oraz praktyk kulturowych (Pisarek 2016: 38). Do językowych form gościnności dodany zostaje następnie kontekst historyczny. Autor, próbując dotrzeć do wzoru idealnego badanej kwestii, śledzi zarówno sposoby przejawiania się gościnności w polskiej kulturze chłopskiej, jak i kwestie sztandarowe dla badanej problematyki: prymat domu oraz rodziny. Następnie z zebranego materiału teoretycznego tworzy pewien model, który przekłada na konkretny współczesny przypadek – tym zaś, na potrzeby pracy, staje się wieś Łąka. W ten sposób tworzy opis tego, co sam nazywa kodem gościnności, czyli konkretną realizacją zasady nadrzędnej uzależnionej od kontekstualnych uwarunkowań.

Co istotne, materiał został uzyskany przez autora w trakcie antropologicznych badań terenowych. To właśnie dzięki nim miał on okazję nie tylko do rozmów na temat gościnności, ale także do prześledzenia teoretycznych założeń w praktyce, funkcjonując z jednej strony jako badacz, z drugiej zaś jako gość w domach swoich informatorów. Autor mógł więc skonfrontować zdobyte dane z własnymi przekonaniami, tym samym zestawiając ze sobą dwie równoważne perspektywy spojrzenia na gościnność w Łące: perspektywę informatora-gospodarza oraz badacza-gościa. Wymienność perspektyw, bazująca na opozycji gospodarz-gość, która staje się przedmiotem rozważań w ostatniej części pracy, jest z kolei – jak pisze autor – czynnikiem kluczowym dla zrozumienia charakteru społecznej warstwy kultury Łąki (Pisarek 2016: 24).

Szczegółowe analizy zjawiska prowadzą Pisarka do odnalezienia wyróżników – wzorców organizujących logikę gościnności, które – pomimo iż wywiedzione z modelu funkcjonującego w Łące – dają się zastosować także w innych kontekstach polskiej kultury. Do wyznaczników tych zalicza: geocentryzm (ład społeczno-kulturowy wyrażający się w formie kręgów przynależności i wykluczenia, bądź też przestrzennej bliskości i oddalenia), asymetrię relacji (szereg opozycji wiążących się z pojęciem oraz zjawiskiem gościnności, takich jak np. gospodarz-gość)  oraz strukturalne niedopasowanie (wynik obu poprzednich; przejawia się w istnieniu relacji ustanawianych pomimo istnienia odrębności oraz dzięki nim). Autor „Gościnności polskiej” tworzy więc uniwersalny szkielet, na którym każdy badacz form gościnności, bez względu na kontekst kulturowy będący obszarem jego badań, nadbudować może kolejne warstwy.

Lektura książki Pisarka nie tylko pozwala na zapoznanie się z kwestią gościnności – zarówno na poziomie teorii, sposobów jej funkcjonowania w języku polskim, jak i na poziomie historycznych form jej występowania oraz funkcjonowania jej wzorów w konkretnej społeczności. Daje również możliwość oswojenia, a co za tym idzie – odejścia od konceptualizowania gościnności jako tematu obcego. Obcy, zgodnie z jedną z definicji zamieszczonych w „Słowniku Współczesnego Języka Polskiego”, to „taki, który znajduje się poza sferą […], czyjegoś doświadczenia wiedzy”. Czytelnicy zaś, dzięki pracy  Pisarka, o gościnności polskiej wiedzą już bardzo dużo.

 A. Pisarek: „Gościnność polska. O kulturowych konkretyzacjach idei”. grupakulturalna.pl. Katowice 2016.


LITERATURA:

J. Derrida: „Hospitality”. „Angelaki. Journal of Theoretical Humanities”. Vol. 5 (2000), Issue

B. Waldenfels: „Topografia obcego. Studia z fenomenologii obcego”. Przeł. J. Sidorek. Warszawa 2002.

„Współczesny Słownik Języka Polskiego”. Red. B. Dunaj. Warszawa 1996.

 

Dodaj komentarz