Mateusz Sądaj | Kompendium nowej sztuki („Klasyczne dzieła sztuki nowych mediów”, red. Piotr Zawojski)

Kiedy – jako student w Zakładzie Filmoznawstwa i Wiedzy o Mediach Uniwersytetu Śląskiego – usłyszałem od dr. hab. Piotra Zawojskiego informację o pracy nad wydawnictwem, w którym omówione zostaną podstawowe przykłady sztuki nowych mediów, uznałem projekt za niezwykle istotny. Nie tylko ze względów edukacyjnych, ale także z uwagi na potrzebę podsumowania dotychczasowej działalności artystów nowomedialnych i konieczność uformowania kompendium aktualnej wiedzy z zakresu sztuki nowego typu. Na pewnym etapie funkcjonowania każdy obszar artystyczny „domaga się” encyklopedii, dzięki której umacnia swoją pozycję jako dyscyplina spójna i opisana. I choć sztuka nowych mediów wciąż wymyka się jednoznacznemu określeniu, zdecydowanie łatwiej rozprawiać o niej i przekraczać jej granice, kiedy istnieje punkt wyjścia, metaforyczne abecadło ustanawiające fundament nowego porządku artystycznego. Piotr Zawojski wraz z grupą uznanych, uniwersyteckich badaczy i praktyków podjął się pracy nad vademecum, przewodnikiem po dziedzinie sztuki najnowszej, wciąż jeszcze funkcjonującej na granicy estetycznych teorii. Choć więc „Klasyczne dzieła sztuki nowych mediów” powstały z inicjatywy medioznawcy, mogą cieszyć się uznaniem wśród estetyków, filozofów i historyków sztuki.

Określenie „nowe media” jest pojęciem płynnym, niedomkniętym z historycznego punktu widzenia. Czas weryfikuje to, co uznano niegdyś za „nowe”, czyniąc je „starym”. „Nowe media” jako pojęcie wymykają się definitywnym rozstrzygnięciom. Weryfikowane wraz z każdą nową manifestacją, aktualizują się i definiują wciąż na nowo. Każde przekroczenie granicy znanych dotąd mediów i sposobów ich wykorzystywania w sztuce powołuje więc do życia „nowsze” realizacje i symbolicznie dezaktualizuje dzieła poprzedzające przemianę. Tym bardziej karkołomnym zadaniem wydaje się próba omówienia klasycznych dzieł sztuki nowych mediów. Sformułowanie „klasyczne dzieła” wskazuje na istnienie pewnej matrycy, fundamentów sztuki, z których wyrastają kolejne jej ekspresje. Dla przykładu, z klasycznych dzieł sztuki renesansu wywodzą się jej nowsze odmiany i transformacje, które później uznano za wyraziste wzorce sztuki swoich czasów. Dowodzi to ciągłej ewolucji aktywności artystycznej, podlegającej rozlicznym przemianom, a także wskazuje na pluralizm wartości estetycznych wyznawanych przez twórców i odbiorców. Czy można zatem wyróżnić „klasykę” w obrębie sztuki stale się redefiniującej? Omawiana publikacja dowodzi, że jest to gest nie tylko możliwy, ale też konieczny. Bez ustalenia podstaw poruszanie się w przestrzeniach artystycznych XXI wieku może okazać się naiwne i nieuporządkowane. Bo choć w zakres sztuki nowych mediów stale włączane są nowe elementy, istnieją takie jej realizacje, które wyznaczają drogę, nadają tempo i otwierają drzwi do dalszych interpretacji. Piotr Zawojski i autorzy wydawnictwa poddają refleksji te prace, które stanowią siłę sprawczą nowych projektów artystycznych.

W odniesieniu do kina redaktor zbioru zauważa, iż „pomimo nieustannych korekt wynikających z założenia, że każde pokolenie powinno pisać własną historię sztuki filmowej, lista dzieł kanonicznych, rodzaj lektury obowiązkowej dla kinomanów, wydaje się być stabilna” (s. 4). To spostrzeżenie, przełożone z obszaru krytycznofilmowego na zakres sztuki nowych mediów, okazuje się najważniejszym powodem powstania omawianej publikacji. Z inicjatywy Zawojskiego

powstała lista lektur obowiązkowych sztuki nowych mediów, która przedstawiana jest jako kanon i punkt wyjścia dla nowych projektów – ich autorzy wyraźnie czerpią od swych antenatów. Niemałym atutem publikacji jest też grono autorskie, które zaprezentowało oryginalne ujęcia problematyki. Badacze z różnych ośrodków naukowych, przedstawiciele szerokiego grona uniwersyteckiego oraz praktycy sztuki nowych mediów podjęli się niełatwego zadania. Każdy z zaproszonych autorów dokonał analizy wybranego dzieła, które spełnia kryterium „klasyczności” i dołączył trzy odnośniki do dzieł nie mniej – w personalnym odczuciu – znaczących. Książka stanowi więc leksykon klasycznych dzieł sztuki nowych mediów, ale jest też indeksem badaczy zajmujących się omawianą dziedziną.

Odmienne spojrzenia, wynikające z różnych strategii metodologicznych oraz szerokich zainteresowań naukowych autorów, dają obraz pełny i przekrojowy. W gronie współtwórców przedsięwzięcia znaleźli się między innymi Monika Bakke, Ryszard W. Kluszczyński, Sidey Myoo (Michał Ostrowicki), Andrzej Pitrus i Ewa Wójtowicz. Zbiór dzieł głównych, uznanych przez grono badaczy za klasykę sztuki nowych mediów, został wzbogacony o katalog siedemdziesięciu dzieł polecanych, pozwalający na poszerzenie tematu i pola badań kontynuatorom pracy Zawojskiego. Stworzenie dodatkowej listy, niepoddanej szerszemu opisowi, pozostawia otwartą furtkę teoretykom i praktykom chcącym zapoznać się z uprzednimi dokonaniami nowej kategorii sztuki.

W „wielkiej dwudziestce piątce” znalazły się dzieła znane, dobrze rozpoznane i opisane już wielokrotnie w kilku publikacjach. Głównym zamierzeniem redaktora był jednak nie ponowny opis, lecz selekcja materiału. Oczywistość niektórych wyborów wskazuje wszakże na faktyczną kanoniczność listy. Na uwagę zasługuje fakt, iż twórcy dzieł pochodzą z różnych środowisk artystycznych, a ich prace stanowią przekrój współczesnych możliwości sztuki. Na kartach wydawnictwa można więc odnaleźć realizacje z zakresu bio artu, sztuki interaktywnej, video artu czy sound artu. Otwartość towarzysząca poszukiwaniu wspólnego mianownika pozwala na wypracowanie ogólnego pojęcia sztuki nowych mediów, przy jednoczesnym uniknięciu sztywnych ram w charakterystyce zjawiska. Wspólny mianownik istnieje gdzieś pomiędzy słowami „nowe” i „media”, w pobliżu dotychczasowych granic techniczno-teoretycznych.

Poza fizyczną formą wydawnictwa projekt zakłada także jego publikację w internecie. W planach inicjatorów przedsięwzięcia jest bowiem utworzenie otwartej i hipermedialnej przestrzeni, będącej siecią linków łączących ze sobą i autorów, dzieła i dziedziny. Tak jak książkę czytać można na wiele sposobów (spis treści jest tu jedynie wskazówką), otwarty projekt w sieci będzie umożliwiać nawigowanie pomiędzy pracami. Rozwiązanie to wydaje się słuszne (a nawet narzucające się) w obliczu tematyki pracy. Poszczególne dzieła sztuki nowych mediów funkcjonują przecież na bazie mediów już rozpoznanych (jak książka), mają jednak inne cele i łamią ich ograniczenia (niczym książka hipermedialna). Nowy sposób segregowania treści pozostaje w stałym kontakcie z naczelną ideą projektu (przy czym słowo „projekt” jest tu najlepszym określeniem – wskazuje na procesualność). Klasyczne realizacje – choć zebrane i skatalogowane – wyraźnie wykazują, że sztuka nowych mediów nie posiada jednego kierunku i pozostaje w ciągłej transformacji. Konkretna orientacja wskazywałaby na tendencyjność i brak wolności, o którą sztuka sama w sobie tak bardzo zabiega.

Na uwagę zasługuje również niezwykle atrakcyjna oprawa wizualna książki. Publikacja wydana przez Miasto Ogrodów – Instytucję Kultury Katowice nawiązuje do obecnych już w przestrzeniach wirtualnej i miejskiej form graficznych (stworzonych na przykład przy okazji Katowice Street Art Festival). Nowoczesna forma rezonuje z ideą i treścią książki. Pochwały należą się zatem także osobom zajmującym się materialną stroną projektu.

Lekturę publikacji „Klasyczne dzieła sztuki nowych mediów” uznaję za obowiązkową, zwłaszcza dla studentów i pasjonatów sztuki. Pośród szerokiej gamy leksykonów dzieł artystycznych publikacja zrealizowana pod kierunkiem Piotra Zawojskiego stanowi wyjątek – prezentuje podstawę wiedzy z zakresu sztuki nowych mediów. Wiedzę tę powinien posiąść każdy badacz sztuki w ogóle, niezależnie od eksplorowanego pola. Przemiany w świecie sztuki oraz ustawiczne łamanie zasad i barier wymagają ciągłego aktualizowania kompetencji. Znajomość dzieł nowomedialnych (stanowiących przecież matrycę aktualnych przemian zarówno teoretycznych, jak i praktycznych) uważam za kluczową, by móc prowadzić refleksję estetyczną na temat sztuki współczesnej.

„Klasyczne dzieła sztuki nowych mediów”. Red. P. Zawojski. Instytucja Kultury Katowice – Miasto Ogrodów. Katowice 2015.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>