Sabina Rotowska-Śpiewak |Lwowski modernizm w Muzeum Architektury we Wrocławiu

„Lwów 24 czerwca 1937 r. Miasto, architektura, modernizm” to tytuł trwającej obecnie wystawy prezentowanej w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Ekspozycja stanowi jeden

z punktów programu Wrocławia jako Europejskiej Stolicy Kultury 2016 w kategorii „Architektura”. Kuratorem wystawy jest prof. Andrzej Szczerski.

Uwagę przykuwa przede wszystkim pojawiająca się w tytule data. Na próżno można przypisywać jej znaczące wydarzenie historyczne, a jednak paradoksalnie stanowi ona klucz do odczytania kontekstu, w który wpisana została cała ekspozycja. Wybrana data: „24 czerwca 1937 r.”, to zupełnie zwykły dzień. Ten właśnie zabieg miał podkreślić, że kluczem do odczytania wystawy jest codzienność mieszkańców Lwowa i to właśnie ona stała się głównym punktem odniesienia dla prezentacji obrazu architektury i urbanistyki tego miasta z okresu II Rzeczpospolitej.

2. Fragment wystawy z makietą żebetoweg mostka z 1892 r. Makysmilana Thuille

Pierwsze skojarzenia dotyczące architektonicznego pejzażu Lwowa wiążą się przede wszystkim z czasami monarchii Habsburskiej oraz Galicją. Stąd też głównym celem wystawy było pokazanie Lwowa jako metropolii na wskroś nowoczesnej, gdzie od lat 20. XX w. zaczęto wznosić  niezwykle ciekawe i cenne realizacje architektoniczne opierające się na wzorcach modernistycznych.

Lwów II Rzeczpospolitej był miastem dość złożonym. Warto wspomnieć, że istotnym pomysłem była koncepcja rozwoju urbanistycznego „Wielkiego Lwowa” z 1920 r. opracowana przez Ignacego Drexlera. To właśnie on na początku XX w. zwrócił uwagę na zmiany, jakie zaszły w obrębie układu przestrzennego miasta, które wynikały z jego szybkiego rozwoju na przełomie XIX i XX w. Plan „Wielkiego Lwowa” nie był jednak nowatorską koncepcją, gdyż tego typu założenia opracowano wcześniej m.in. dla Berlina, Wiednia, Paryża i Londynu. Projekt „Wielkiego Lwowa” stanowił próbę stworzenia jednolitego i harmonijnego planu rozwoju miasta w oparciu o różnorodne czynniki, np. aspekt społeczny. Ignacy Drexler poddał analizie strukturę wyznaniową, demograficzną i ilościową mieszkańców, co w rezultacie pokazało przede wszystkim wielokulturowość Lwowa. Jednym z głównych założeń koncepcji było terytorialne powiększenie miasta i zmniejszenie gęstości zaludnienia poprzez przyłączenie w strukturę Lwowa sąsiadujących wsi. Ponadto miały zostać stworzone nowe arterie komunikacyjne. Sam układ przestrzenny również miał ulec przekształceniu w układ promienisto-obwodowy. Wśród innych założeń planu znalazły się także budowa nowego dworca kolejowego, wznoszenie obiektów sakralnych czy też muzeów. Istotne było również zwiększenie powierzchni obszarów zielonych. Jednak światowy kryzys gospodarczy, który rozpoczął się w latach 20. XX w., ograniczył realizacje założeń planu „Wielkiego Lwowa”. Dopiero w 1931 r. do miasta przyłączono kilka wsi. Budowa nowoczesnego Lwowa otworzyła przed miastem szereg możliwości rozwojowych. Znaczącym symbolem unowocześniania układu przestrzennego stała się wnoszona w tym czasie architektura. Ponadto rozwinęły się poszczególne instytucje, na przykład o charakterze edukacyjnym, m.in. Politechnika Lwowska, w której architektów kształciła znakomita kadra profesorów. Warto podkreślić, że już w latach 20. w tej instytucji promowano wzorce modernistyczne,  choć jeszcze w tym czasie we lwowskiej architekturze wykorzystywano przede wszystkim rozwiązania nawiązujące do reprezentacyjnego klasycyzmu oraz art déco. Wzrost zainteresowań tendencjami modernistycznymi rozpoczął się na przełomie lat 20. i 30. Należy jednak zaznaczyć, że powstałe wówczas obiekty doskonale wpisywały się w i uzupełniały XIX-wieczną zabudowę miasta. Co więcej, to właśnie nowe obiekty stały się głównym punktem odniesienia podczas kreowania przyszłej architektury. Dla modernistów głównym narzędziem działania była architektura, ale warto podkreślić, że zmiany jakie zaszły w ówczesnym Lwowie, dotyczyły także innych aspektów: komunikacji, higieny, warunków mieszkaniowych czy też edukacji (Szczerski 2016: 9–10).

5. Fragment wystawy

Wystawa prezentuje przede wszystkim plany i makiety architektoniczne oraz archiwalne i współczesne fotografie. Elementami dodatkowymi i wzbogacającymi ekspozycję są plakaty, karty pocztowe oraz filmy. Eksponaty pochodzą ze źródeł prywatnych i publicznych. Uzupełnienie stanowią również tablice z krótkimi opisami oraz mapy. Walorami ekspozycji są jej dobrze przemyślane podział i konstrukcja, które prowadzą odbiorców, ukazując im ówczesny Lwów oraz przybliżając wyobrażenie o codziennym życiu jego mieszkańców.

Pierwszym punktem wystawy jest makieta wraz z  planem i współczesną fotografią ukazującą budynek biurowo-mieszkalny zwany Gmachem Sprechera, który został wzniesiony w latach 1928–1930 według projektów Ferdynanda Kasslera. Obiekt przyjął swoją nazwę od jego właściciela Jonasza Sprechera, jednego z najbogatszy lwowskich przedsiębiorców. Ten ośmiopiętrowy budynek był również nazywany lwowskim drapaczem chmur. Przedstawienie makiety Gmachu Sprechera na pierwszym planie zdaje się nieprzypadkowe. Budynek ten uznawany jest bowiem za symbol lwowskiego modernizmu. Został wzniesiony w ścisłym centrum, przy ul. Akademickiej 7, i wyróżniał się na tle sąsiadujących zabudowań nie tylko swoją wysokością, ale przede wszystkim nowoczesnymi rozwiązaniami elewacji, które były zupełnie pozbawione elementów dekoracyjnych. Było to cechą znamienną dla całej modernistycznej architektury Lwowa, która zupełnie pozbawiona była ornamentyki o charakterze narodowościowym.

1. Fragment wystawy

Warto podkreślić, że w ramach wystawy nie skupiono się jedynie na prezentacji budownictwa mieszkalnego, luksusowych kamienic oraz willi. Pojawiły się również przykłady obiektów sakralnych oraz budynków użyteczności publicznej. Należy również dodać, że we Lwowie w tym okresie wznoszono także obiekty sportowe, baseny oraz projektowano założenia parkowe.

Wśród znajdujących się na ekspozycji makiet obiektów użyteczności publicznej zwracają uwagę budynek ZUS i zakładów medycznych (zaprojektowany przez Jana Bagieńskiego), który został zrealizowany w latach 1937–1939 przy ul. Zielonej 12. Obiekt ten wyróżniał się rozwiązaniem bryły o dwóch skrzydłach, z  półokrągłym ryzalitem. Co ciekawe, w czasie II wojny światowej pomieszczenia budynku zostały przeznaczone na potrzeby instytutu badawczego, który prowadził lwowski profesor Rudolf Weigel.

3. Makieta przedstawiająca tzw. Gmach Sprechera, 1928-1930, Ferdynad Kassler

Interesującym rozwiązaniem bryły charakteryzuje się także budynek Miejskich Zakładów Energetycznych (MZE) zlokalizowany przy ul. Pełczyńskiej 55. Jego realizacja miała miejsce w latach 1935–1937. Autorem projektu był Tadeusz Wróbel. Obiekt ten uznawany jest za jeden z najpiękniejszych gmachów użyteczności publicznej we Lwowie. Jego prosta bryła wyróżnia się półokrągłym tarasem, uwidaczniając tym samym wyraźną inspirację budową tzw. transatlantyków. Analizując poszczególne obiekty modernistyczne Lwowa, można dostrzec, iż znaczna ich część jest niemal wzorcowo projektowana zgodnie z postulatami nowoczesnej architektury wyznaczonymi przez Le Corbusiera.

Prezentując nowoczesny Lwów, nie można było nie przybliżyć odbiorcom ekspozycji corocznej wystawy odbywającej się w tym mieście, czyli Międzynarodowych Targów Wschodnich. Miały one miejsce w latach 1921–1939, a ich głównym celem było rozwinięcie kontaktów między polskimi i zagranicznymi przedsiębiorcami. Targi odbywały się na obszarze Parku Stryjskiego. Wybór tego miejsca nie był przypadkowy – właśnie na tym obszarze odbyła się w 1894 r. Powszechna Wystawa Krajowa. Na potrzeby targów obszar parku został jednak powiększony. W ciągu kilku lat impreza rozwijała się, dlatego też zdecydowano się wprowadzić pawilony wystawiennicze. Zaprojektowali je m.in. Barbara i Stanisław Brukalscy. Na ekspozycji zaprezentowano także bardzo ciekawe projekty okładek przewodników po targach, m.in. autorstwa Tadeusza Teodorowicz-Todorowskiego, przypominające konstruktywistyczne kompozycje, oparte na geometrycznych układach liter i ograniczonej kolorystyce z przewagą czerni, czerwieni oraz błękitu.

6. Fragment wystawy

Kolejny fragment wystawy został poświęcony niezwykle istotnemu miejscu, jakim jest Cmentarz Obrońców Lwowa zwany Cmentarzem Orląt Lwowskich. Tutaj zostali pochowani polscy żołnierze polegli w czasie polsko-ukraińskiej bitwy o Lwów w 1918 r. W 1921 r. zdecydowano się rozpisać konkurs na projekt mauzoleum obrońców Lwowa, w wyniku którego wybrano pracę zaproponowaną przez Rudolfa Indrucha, jednego z uczestników tych walk. Jak podkreślono w opisie umieszczonym na ekspozycji, cmentarz jest niezwykle istotną przestrzenią dla tożsamości Lwowa II Rzeczpospolitej, stanowiąc tym samym pomnik zwycięzców wojny o Lwów.

Następna część wystawy stanowi prezentację awangardy lwowskiej. W środowisku tym wyróżniało się przede wszystkim Zrzeszenie Artystów Plastyków „Artes” działające w latach 1929–1936. Źródłem fascynacji twórców związanych z tym ugrupowaniem była głównie sztuka francuska, zwłaszcza surrealizm, ale w kręgu ich zainteresowań był również konstruktywizm. Ponadto inspirację dla artystów stanowiła ikonosfera miasta, kolorystyka ulic i jej zabudowań. W tej części ekspozycji pojawiły się obrazy olejne, wśród których przykuwa uwagę autoportret Tadeusza Wojciechowskiego z 1931 r. o mrocznej kolorystyce i surrealistycznym charakterze. Innym ciekawym dziełem jest praca działającego we Lwowie Leona Chwistka, „Pochód”, pochodząca z około 1935 r. Jej znamienną cechą jest dynamiczny układ całej kompozycji. Poszczególne postaci zostały ukazane w sposób uproszczony i zgeometryzowany przy zastosowaniu jasnej, wręcz świetlistej kolorystyki. Ich sylwetki splatają się lub przenikają, nadając całemu przedstawieniu swoisty, zmienny rytm.

Na wystawie pojawiły się również zdjęcia, ówczesna Politechnika Lwowska słynęła z kształcenia wysokiej klasy fotografików. W swojej twórczości skupiali się oni przede wszystkim na zagadnieniach związanych z miastem, a dokładniej jego „nowoczesnością” – dlatego też jednym z najpopularniejszych motywów w ich pracach była architektura. Często ukazywali także ludzi ubranych w modne stroje czy też samochody, będące symbolami nowoczesności. Należy również podkreślić, że właśnie w artystycznym środowisku grupy „Artes” eksperymentowano z różnorodnymi technikami fotograficznymi. Twórcy wykonywali m.in. fotomontaże i fotokolaże (Bojarov 2016: 344). Na wystawie pojawiła się na przykład praca „Start” Witolda Romera, wykonana przy wykorzystaniu odbitki bromosrebrowej oraz dzieło „Roboty na jezdni” Franciszka Groera, zrealizowana w tej samej technice.

Kolejny fragment wystawy otwiera makieta przedstawiająca żelbetowy mostek zaprojektowany w 1892 r. przez prof. Maksymiliana Thuille. Obiekt ten jest usytuowany na terenie Politechniki Lwowskiej. Projekt był działaniem eksperymentalnym, właśnie dlatego, że został wzniesiony z wykorzystaniem żelbetu. Dzięki temu został uznany za pionierskie dzieło i jednocześnie stał się symbolem prekursorskich rozwiązań z zastosowaniem tego materiału. Tę część ekspozycyjną poprzedza tablica z krótkim tekstem zatytułowanym „Modernistyczne miasto”, a zaprezentowane na niej eksponaty w największym stopniu odnoszą się do życia codziennego mieszkańców. Jej istotnym elementem jest zestawienie danych liczbowych wskazujące, jak intensywnie rozwijał się ówczesny Lwów na różnorodnych płaszczyznach. Statystyki te przedstawiają m.in. liczbę stałych mieszkańców, układ narodowościowy, liczbę wykończonych budynków i mieszkań, a nawet liczbę osób przewiezionych tramwajami. Dało to ciekawy i bardzo istotny obraz przemian Lwowa. Pokazało, że okres II Rzeczpospolitej był czasem wzmożonego rozwoju miasta zarówno w kontekście wzrostu liczby mieszkańców, jak również realizacji architektonicznych.

4. Fragment wystawy z widoczną makietą budynku MZE

Na różnorodnych fotografiach zaprezentowane zostały uroczystości, imprezy okolicznościowe czy nawet wycieczki mieszkańców. Zdjęcia te stanowią także dokumentację modernistycznego obrazu miasta: przedstawiają jego ulice i zabudowę. Uzupełnienie stanowią dwa ekrany: na jednym z nich prezentowane są cztery filmy, m.in. ukazujące Lwów jako miasto działu wodnego. Na drugim wyświetlają się slajdy z fotografiami Pawła Pomykalskiego, które przedstawiają współczesne wizerunki lwowskich obiektów modernistycznych. Świetnym dopełnieniem tej części jest „infobox” prezentujący interaktywną mapę tych budynków. Powstała ona w ramach projektu „Modernizm we Lwowie”, który realizowany jest od 2007 r. przez Centrum Historii Miejskiej.

Z pewnością ekspozycję „Lwów 24 czerwca 1937 r. Miasto, architektura, modernizm” można uznać za jedną z ciekawszych wystaw dotyczących problematyki modernistycznej architektury. Uświadamia ona, jak ważnym ośrodkiem nowoczesnej architektury był Lwów w II Rzeczpospolitej. Wystawa przede wszystkim zrywa ze stereotypowym obrazem miasta i  ukazuje je w zupełnie innym – zapomnianym, przez co nieznanym dotąd większości – świetle. Ekspozycja podkreśla istotne znaczenie Lwowa na tle innych tego typu ośrodków „Nowej Europy”. Pokazuje lwowską nowoczesność, która była codziennością, i świat, który zniknął wraz z wybuchem II wojny światowej. Lwowskie realizacje tego czasu stanowią istotny epizod w dziejach architektury polskiej i wnoszą do niej ogromną wartość. Wystawa jest zatem pionierską próbą podkreślenia znaczenia tej metropolii dla całej historii nowoczesnej architektury.

Ekspozycji „Lwów 24 czerwca 1937 r. Miasto, architektura, modernizm” towarzyszy obszerny katalog pod redakcją Bohdana Cherkesa i Andrzeja Szczerskiego, w którym znajdują się artykuły poświęcone zarówno problematyce związanej z architekturą i lwowskim środowiskiem architektów, jak również dotyczące innej działalności artystycznej, np. plakatu i rzeźby w architekturze modernistycznej. Co więcej, pojawia się tu także tekst odnoszący się do kluczowych zagadnień związanych z wykorzystaniem, konserwacją i renowacją obiektów modernistycznych. Autorami esejów są badacze z Polski i Ukrainy. W przyszłym roku ekspozycja ta, w zmodyfikowanej i rozszerzonej formie ma zostać zaprezentowana w Krakowie.


„Lwów 24 czerwca 1937. Miasto, architektura, modernizm”. Kurator: Andrzej Szczerski. Muzeum Architektury we Wrocławiu, 29.09.2016–26.02.2017.


LITERATURA

A. Bojarov: „Majaki i MAЯКИ: sztuka modernistyczna w międzywojennym Lwowie. Chronologia w zarysie”, [w.:] „Lwów; miasto, architektura, modernizm”. Red. B. Cherkes, A. Szczerski. Wrocław 2016, s. 344.

A. Szczerski: „Lwów i mapa modernistycznej Europy Środkowo-Wschodniej”. W: „Lwów; miasto, architektura, modernizm”. Red. B. Cherkes, A. Szczerski. Wrocław 2016.

 

Dodaj komentarz